تاريخچه خط كُردي بسيار كهن مي‌باشد،كُردها، براساس دستاويزهاي تاريخي ويافته‌هاي باستان شناسي، نخستين مردمان آريايي سرزمين مقدس ايران زمين هستند كه نخستين تمدن و خط و علوم را به وجود آوردند. سومريان و مادها، نياكان كُردها مي‌باشند. زبان اوستايي بر پاية تحقيق مستشرقيني همچون«دار مستتر، ماكس مولر، باسيل نيكيتين، پور داوود و ....» همان زبان كُردي باستان مي‌باشد و زردشت نيز از اين قوم برخاسته است.

كُردها از نظر جغرافيايي، در پنج مكان ساكن هستند كه هر پنج مكان جزء ايران باستان مي‌باشد؛ كُردستان تركيه (40 ميليون نفر كرد) ، كُردستان عراق (5 ميليون نفر)، كُردستان ايران (10 ميليون نفر) ، كُردستان سوريه (2 ميليون نفر) و كُردستان ارمنستان (2 ميليون نفر) . درضمن هزاران كُرد كه تعداد آنها به ميليون‌ها نفر مي‌رسد به صورت مهاجر دركشورهاي مخلف اروپايي و نيز كانادا، آمريكا و استراليا زندگي مي كنند. آيين اسلام، زردشت و مسيحيت در ميان كُردها داراي بيشترين پيروان مي‌باشد.

به طوري كه صاحب نظراني چون محمد تقي بهار مي‌گويند: اولين پايه‌گذاران خط

در ايران مادها(كردها) مي باشند.

خط كُردي از آغاز تا به امروز سه نوع شيوه و دورة زماني را طي كرده است؛

دورة اول: از چند قرن پيش از تولد حضرت مسيح (ع) (از سال 331 ق.م) تا سال هفدهم (ه.ق) يعني تا زمان رسيدن بانك اسلام ناب به مناطق كُردستان به كار برده مي‌شدند. كُردها، در زمان پيدايش و اختراع خط ميخي نوشته‌هاي خود را با اين خط مي‌نوشتند.

سنگ نبشته‌هايي از آنها برجاي مانده كه اين مفهوم از آن برمي‌آيد كه كُردها داراي سابقه‌اي بسيار ديرينه در عرصة هنر و آفرينش آثار گرانبها دارند. سنگ نبشتة موجود در روستاي «زه‌ نان» از توابع شهرستان سنندج كه به خط ميخي است و قدمت آن به چند قرن پيش ميلاد مسيح (ع) مي‌رسد، گواه اين مدعاست.

«احمد بن ابي‌بكر وحشي بنت كلداني» از دانشمندان عرب در كتاب (شوق المستفهام في الغرفه رموز الاقلام) مي‌گويد: «در نزديكي‌هاي قرن دوم پيش از ميلاد مسيح (ع) مردي به نام (ماسي سورات) نوعي خط به شيوة ابجد نوشته است و نامه‌ها و كتابهاي زيادي را با آن به تأليف درآورده است. بعدها كردها به همان شيوه نوشته‌هاي خود را مي‌نوشتند.» در كنار اين خط، خط يوناني نيز خط ويژه‌اي بود كه كُردها از آن براي نوشتن متون مدد مي‌گرفتند يعني دو هزار سال پيش اين شيوه متداول بوده است. سندهايي نيز براي تأييد اين مدعا وجود دارد.

دورة دوم:از سال هفده هجري تا قرن سيزده هجري.

بعد از سال هفده هجري كه كُردستان زير لواي اسلام درآمد، خط ميخي و آرامي و يوناني به يكباره كنار گذاشته شد و به دنبال آن خط عربي، نسخ و كوفي و بعدها خط نستعليق رواج پيدا كرد. خط نسخ را براي نوشتن نامه و دفاتر دولتي به كار مي‌بردند و خط كوفي را براي نوشتن قرآن و كتابهاي ديني مورد استفاده قرار مي‌دادند.

دورة سوم: قرن سيزدهم هجري تا دوران معاصر:

در ابتداي سدة سيزدهم دانشمندان و اديبان كُرد به اين نتيجه رسيدند كه خط عربي و فارسي كم وكاستيهاي نسبت به زبان كُردي دارد، در نتيجه بخشهايي از خط عربي و فارسي را تغيير داده و آن را به شيو‌ه‌اي ديگر بنيان نهادند. (سعيد مكري) اولين كسي بود كه از ابتداي قرن سيزدهم هجري نوشته‌اي با اين خط جديد به نام «بيت اول و آخر» نوشته كه در سال (1879 ميلادي) در سليمانيه عراق به چاپ رسيده است. ملا محمود با يزيدي (1217- 1279 ه) نوشته اي به نام «جامع ساليان و حكايتان» با اين خط نوشته كه در سال (1860 ميلادي) به چاپ رسيده است.

يوسف پاشاي خالدي در سال 1860 فرهنگ نامه‌اي به نام «الهديه الحمديه في اللغه الكُرديه» نوشته است كه خود فرهنگ نامه‌اي معتبر براي شناخت زبان كُردي شمرده مي‌شود. اولين روزنامه كُردي در سال (1898 ميلادي) به نام «كُردستان» به سر دبيري (عبدالرحمان بگ) در «قاهره و فولگتون و ژنو» با خط معاصر كُردي منتشر و پخش شد.

در سال 1928 استاد (سعيد صدقي كابان) مجموعه‌اي براي زبان كُردي با اين خط نوشت، با نام مختصر «صرف و نحو كردي »جلادت بدر خان (1886- 1952) در شام در سال 1932(الف و ب) كُردي لاتيني را به وجود آورد. جلادت از (15 مارس 1932 ـ 15 آوريل 1943) با الف و ب كردي (57) شماره از مجله «هاوار» را به چاپ رسانيد و منتشر كرد. در همان سالها كامران بدرخان،«برادرش»، از سال (1942 ـ 1943) به مدت تقريباً يك سال هفته‌نامه «روژانوي» را در بيروت با (الف و ب) كُردي به چاپ رسانيد. وي در سال 1938 فرهنگ‌نامه‌اي (32 صفحه اي) با همين خط و در مورد خط كُردي منتشر كرد.

هم زمان با اين تلاشهاي بدر خاني‌ها در سوريه، (توفيق وهبي) نيز در عراق يك نمونه (الف و ب) لاتيني را براي نوشتن ابداع نمودند اين الف و ب در سال (1941 ميلادي) در روزنامه «گه‌لاويژ» مورد استفاده قرار گرفت اما بعدها منسوخ گرديد. به همين منظور عده‌اي از اديبان كُرد از جمله «داماو چوزني موكرياني»، (الف و ب) عربي را دستكاري نمود. وي در سال(1926- 1932) نشريه «زاري كرمانجي» را با همين خط نوشت.در سال (1324ه .ش) نويسندگان كُرد در مهاباد خط و شيوة نوشتن امروزي را پسنديدند و نشريه هاي «نيشتمان،ئاوات و...» را منتشر نمودند.در همان سالها در استانبول تركيه ملارشيدبگ بابان« الف وب كردي» را تغيير داد و كتابي به نام «مجمع البحرين في اقتران النبرين»،كه برگردان و ترجمه كتاب «الصحيح»مي باشد،را به كُردي نوشت. علاوه بر اين، «الف و ب» كُردي ديگر هم وجود دارند؛ كه يكي الف و ب «ايزدي» و ديگري «سريالي» مي‌باشد. دو كتاب گرانبها و مبارك ايزديها يعني «مه سحف ره‌ش» و كتاب «جيلوه» با خط (الف و ب) ايزدي نوشته‌ شده‌اند.

(الف و ب) سريالي را كُردهاي صوفي قديم به كار مي‌بردند. در سال 1925 «عرب شاموو» و «ماره گوليف» الف و ب لاتيني را به وجود آوردند كه در سال 1930 به شيوه رسمي مورد استفاده قرار گرفت.اما اين خط زياد عمر نكرد و تبديل به خط سريالي گرديد و از سال 1946 خط سريالي به عنوان خط رسمي كُردي به كار مي‌رود.

امروزه هزاران جلد كتاب،صدها مجله و روزنامه،دهها كانال تلويزيوني و راديويي وحتي ماهواره اي مانند شبكه هاي (KORDESTAN - Medya.TV – KORD sat - me - SAHAR – roj tv)

تأ سيس شده اند وهر كدام از زمينه هاي متن كردي با پيمودن راهي دراز در مدت زماني كم توانسته اند صاحب متني مدعي و سرآمد باشندو به آينده اي روشن و افقي باز فكر كنند علوم مختلف طبيعي،روشنفكري و فلسفه،هنر و سينما ومتون مربوط به آن امروزه در متن كردي كاملاً مشهود و واضح است.

منابع و مآخذ:

1- نشرية صداي حق، پاكستان، انجمن اسلامي كُرد، شماره 8، سال 1368

2- روزنامه كيهان هوايي، شماره 974 ، سال 1370 ه.ش

3- ماهنامه كهكشان ،شماره 71 ، سال يازدهم

4- تاريخ كرد و كردستان ،مردوخ ،بغداد 1958

5- تاريخ خط كردي ، عزيز مرادي، مجله سروه شماره 156 سال 1378

6- سبك‌شناسي محمد تقي بهار (ملك‌الشعراء)

7- نشريه ئاوات ، شماره 1 ، دانشجويان كُرد دانشگاه يزد ـ خرداد 80